Jan Toorop (1885-1928) was een veelzijdig beeldend kunstenaar. Hij werd geboren op Midden-Java waar hij tot zijn 9e bleef. Als tiener werd hij naar Nederland gestuurd om daar onderwijs te krijgen. Aanvankelijk was zijn opvoeding meer commercieel gericht, maar hij had een grote artistieke belangstelling. Die leidde hem uiteindelijk naar de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam. Hij speelde een belangrijke rol in de moderne kunst rond 1900. Toorop experimenteerde met diverse stijlen zoals Pointillisme en Expressionisme, maar werd vooral bekend om zijn symbolische kunst, waarbij sierlijke golvende lijnen, mysterieuze figuren en spirituele, religieuze thema's. Ook bleef de Indonesische invloed altijd aanwezig in zijn werken. Daarvan heeft hij zelf eens gezegd: 'De grondslag van mijn werk is Oosters'.
Een van de werken waarin dat goed te zien is, is 'De Sfinx', een indrukwekkende krijttekening normaliter te zien in Kunstmuseum Den Haag die hij begin 1900 maakte. We zien onder andere in de decoratieve golvende lijnen Oosterse invloeden terug. Toorop heeft hier zo'n 5 jaar aangewerkt. In dit werk komen verschillende culturele en religieuze invloeden samen. We zien op de achtergrond bijvoorbeeld een boedha beeld maar ook twee Egyptische zitbeelden in een tempelachtige constructie. Niettemin is de centrale figuur de Egyptische sfinx met een tamelijk hooghartig vrouwengezicht. Toorop heeft zelf beschreven wat de sfinx symboliseert:
"De sfinx stelt het raadsel van het leven voor.
Zoals in de oude fabel waarin de sfinx een vraag stelt aan de reiziger, zo stelt ook het leven aan de mens een vraag die hij moet oplossen.
De sfinx is daarom het symbool van de mysterieuze natuur, tegelijk schoon en verschrikkelijk.
Zij bezit de schoonheid van de vrouw maar ook de kracht en wreedheid van het dier.
Onder haar klauw ligt een vrouwenfiguur die de zwakheid van de menselijke ziel voorstelt, overheerst door lagere instincten.
De drie vrouwen die voor de sfinx staan verbeelden de drie toestanden van de ziel.
De eerste drukt het verlangen uit dat nog aan het aardse leven gebonden is.
De tweede stelt de innerlijke meditatie voor.
De derde symboliseert contemplatie en geestelijke kennis.
Deze drie beantwoorden aan wat de mystiek noemt:
het actieve leven, het passieve leven en het beschouwende leven.
De mens kan het raadsel van de sfinx slechts oplossen door deze toestanden te doorlopen en tot geestelijke kennis te komen".
Het werk zit vol symboliek dat raakt aan het raadsel van het bestaan. Het is daarmee een vroeg voorbeeld van symbolische kunst in Nederland. Toorop was een van de eerste Nederlandse kunstenaars die de filosofische vragen van het leven zo wist uit te drukken. Hij inspireerde hiermee talrijke andere Art Nouveau kunstenaars.
Door zijn gerichtheid op de religieuze Art Nouveau stijl en zijn bekering tot het katholicisme in 1905 kreeg religie uiteindelijk een steeds grotere rol in zijn kunstwerken. De christelijke thema's zijn duidelijk aanwezig in talrijke schilderijen, tekeningen en glas-in-loodramen. Echter, ook de kunst van het oude Egypte is niet aan zijn aandacht ontsnapt. De sfinx en de mystieke betekenis die van het enorme beeld uitgaat komt volop terug in zijn werk.
© Joke Baardemans 2026
Bron: Emporium, vol. 22 (1905), nr. 127 — “Artisti contemporanei: Jan Toorop” ; Jugendstil, G. Fahr-Becker; De werelden van Jan Toorop, S. Veldink