Licht in de duisternis

Diverse lampjes uit het ooude Egypte,  foto: Petra LetherDe oorsprong van lampen in de Oudheid dateert uit het 4e millennium v. Chr.


Er is aangetoond dat verschillende volkeren, verspreid over de hele wereld, al zeeschelpen en uitgeholde stenen gebruikten als lamp. Daaruit ontwikkelden zich allerlei vormen en variaties van schaal- en tuitlampjes. Ook in het oude Egypte was men al vroeg bekend met deze lampjes, hoewel men ervan uitgaat dat veel lampjes van aardewerk en steen gemaakt werden, omdat dit materiaal nu eenmaal volop voorradig was in het land. De eerste eenvoudige lampjes bevatten dus geen tuit. Het waren aardewerk of stenen kommetjes met een opstaande rand, die brandstof gemaakt uit plantaardig of dierlijk materiaal bevatten. Daarin dreef een pit gemaakt van gedroogd mos, riet of in elkaar gedraaide vezels. Dit soort lampjes blijkt vaak moeilijk te identificeren in het oude Egypte. Echter, goede analyse van afbeeldingen en hiëroglifische tekens, onder andere uit diverse Amarna graven lijkt erop te wijzen dat men destijds inderdaad al gebruik maakte van dergelijke lampjes.

Toortshouder uit 300 v. Chr. Walters Art MuseumHet bouwen en decoreren van tempels en graven in het oude Egypte was onmogelijk geweest als men niet over een vorm van verlichting had beschikt. Natuurlijk benutte men het zonlicht optimaal bij aanvang van de bouw, zeker in de ruimtes dicht bij de ingang van het betreffende bouwwerk. De bouwers maakten ook handig gebruik van spiegels die door middel van gepolijst metaal de zon reflecteerden. Maar eenmaal dieper werd het ook donkerder en moest men gebruik maken van andere hulpmiddelen. Die waren uiteraard heel wat minder geavanceerd dan de huidige verlichtingsmethodes. Door afbeeldingen in diverse graven en tempels uit het Nieuwe Rijk weten we dat de oude Egyptenaren destijds over toortsen en fakkels beschikten. Ook teksten tonen aan dat men deze vorm van bijlichten benutte. Het meest gebruikelijk type toorts bestond uit een stuk linnen dat dubbelgevouwen en gedraaid werd. Vervolgens werd dat in olie of vet gedrenkt en aan een stok bevestigd. Dit hiëroglifisch teken verbeeldt zo'n lap:

.
Rieten toorts met handvat die in de baksteen kon worden geplaatst, graf Toetanchamon, Griffith InstituteDe onderkant van de stok diende als handvat. Tevens kon met de in olie en vet gedrenkte doeken ook in speciale rituele houders. Later kwamen er toortsen in gebruik die waren voorzien van een ruitvormige klomp vet dat rond de bovenkant van een stok was bevestigd.
Ook de olielampjes ontwikkelden zich in de loop van de dynastieke periode. Het gebruik had praktische voordelen ten opzichte van de toortsen. Met een goede pit ging de brandstof relatief gezien langer mee. De vlam was beschermd tegen tocht en wind doordat die onder de bovenrand van de kom bleef. Daarbij kwam dat het een veiliger manier van verlichten was in vergelijking met de toortsen, die toch meer brandgevaarlijk waren.

Decoratieve olielamp, foto: Petra LetherVeel lampjes hadden een praktische functie en waren onmisbaar in het dagelijks leven. Lampen konden echter ook een rituele functie hebben. Zij werden gebruikt bij begrafenisrituelen en allerlei religieuze festivals.Lamp van albast uit het graf van Toetanchamon, Pinterest Sommige lampen zijn prachtig gedecoreerd met bijvoorbeeld het anch-teken en afbeeldingen van de god Hapy. Bekende voorbeelden komen uit het graf van Toetanchamon waarin men prachtige exemplaren heeft aangetroffen.
Dat rook afkomstig van de toortsen en lampjes niet echt gezond was, mag duidelijk zijn. De oude Egyptenaren voegden daarom ook vaak zout toe aan de olie, wat de walm verminderde. Het lijdt echter geen twijfel dat veel oogaandoeningen en zelfs blindheid, het directe gevolg waren van overmatige rook in de benauwde ruimtes. Dientengevolge gaat de titel van dit artikel uiteindelijk niet voor iedereen op.

© Joke Baardemans 2018

Bronnen: Textiles, G. Vogelsang-Eastwood in Ancient Egyptian Materials and Technology, P. Nicholson en I. Shaw; The lamps of Ancient Egypt, F. Robins; Facklen und Kerzen, H. Fischer in Lexicon der Ägyptologie; Studies in Ancient Technology, J. Forbes; The Tombes in Ancient Egypt, A. Dodson, S. Ikram